<< Terug naar het overzicht

Geplaatst: 2012-11-04 13:00:49

Mendelssohn op het dak (Roman)

Auteur: Jiří Weil
Jaar: 2012


“Jiří Weil geeft in deze roman een ongeëvenaard beeld van zijn geliefde Praag en haar inwoners, van hun moed, hun vertwijfeling en hun verzet.”
Dit lovende gedeelte uit de flaptekst is geenszins overdreven, want wat is Mendelssohn op het dak een indrukwekkende roman!

Toen ik begon te lezen, kon ik maar moeilijk inschatten wat voor soort boek ik in handen had. Een boek over ‘de Duitse bezetting van Praag tijdens de Tweede Wereldoorlog’, maar met een ondefinieerbaar omslag en een absurde titel. Ook de flaptekst duidde op een wat absurdistisch verhaal: “Wanneer Heydrich, de beul van Praag, tijdens de Tweede Wereldoorlog beveelt dat het standbeeld van Mendelssohn van het Rudolfinum (concertgebouw) verwijderd moet worden, weten de arbeiders niet welk beeld dat van Mendelssohn is en nemen het verkeerde.” Wat nu? Ze nemen het beeld met de grootste (lees: Joodse) neus. Dat blijkt echter het beeld van Hitler’s favoriete componist Wagner te zijn. Een geleerde Jood, Rabinovič, wordt vervolgens gevraagd Mendelssohn aan te wijzen. Hoe geleerd ook, Rabinovič kan Mendelssohn niet herkennen. Zijn religie heeft lange tijd beelden verboden. Wel weet Rabinovič te vertellen dat de componist Mendelssohn geen Jood maar een christen was…

Door dit ironische – en zelfs wel komische – begin kon ik niet bevroeden hoe grimmig de roman uiteindelijk zou worden. Later begreep ik pas dat het begin niet alleen maar ironisch is, maar dat Weil er ook de versplintering binnen het Duitse leger in Praag mee aan de kaak stelt. Rijksprotector Heydrich wil dat het beeld van Mendelssohn zo snel mogelijk van het dak verdwijnt, maar om dat te bewerkstelligen moeten allerlei Duitsers van verschillende rangen en standen (SS, Waffen-SS, Untersturmführer, Rottenführer, Scharführer) met elkaar samenwerken. Wat blijkt is dat die elkaar tegenwerken, verlinken en benijden: “In het kantoor van het hoofdkwartier ging de telefoon over. Het was Krug die vanuit het Raadhuis opbelde. Rottenführer Schulze II had telefoondienst. Krug stelde zich voor als Scharführer, maar daardoor was de adjudant niet geïmponeerd. Rangen buiten de Waffen-SS waren administratieve en verkreeg je niet op het slagveld. Lid van de SS kon iedereen worden” (p.37). Uiteindelijk is het de vrouw van Krug die weet hoe het beeld van Mendelssohn te identificeren en wordt SS-er Schlesinger, die het in eerste instantie heeft verprutst, ‘gedegradeerd’ naar het front.
In deze roman zijn de Duitsers heel klein. Net zoals degenen die ze onderdrukken, zijn ze bang. Ze geven er geen blijk van zelf te kunnen nadenken en voeren kritiekloos bevelen van hogerhand op.

Naast de Duitsers die hun eigen hachje proberen te redden, introduceert Weil de inwoners van Praag die allen op hun eigen manier proberen te overleven tijdens de Duitse bezetting. De een wat heldhaftiger dan de ander. Jan Kruliš zit in het verzet en zorgt voor de nichtjes van zijn zieke vriend. Rabinovič werkt in een museum: “Het museum verzamelde uit gesloten synagogen alles wat te maken had met godsdienstige ceremoniëlen. Het moest de trofeeënkast worden van het Derde Rijk, dat zijn vijand overwonnen had”. Rabinovič leidt hooggeplaatste Duitsers rond. Om verschillende redenen stuit dit werk hem tegen de borst maar werkweigering is gelijk aan het tekenen van zijn doodsvonnis en dat van zijn gezin. Bovendien kan het werken voor de Duitsers hem vrijwaren van een treintocht naar Theresienstadt of een vernietigingskamp in ‘het Oosten’. Een extreme vorm van heldenmoed wordt getoond door de twee Tsjechische parachutisten die de aanslag op Heydrich plegen. Na hun daad worden zij vrijwel direct geëxecuteerd.
In Mendelssohn op het dak worden allerlei verschillende soorten Pragers opgevoerd: de intelligentsia, de arbeiders, de zieken etc. en allen proberen hun menselijkheid te behouden terwijl ze moeten buigen voor de bezetter. Hoe Weil hun angsten en twijfels beschrijft is hartverscheurend. Bepaalde passages, zoals de ophanging van negen onschuldigen in Theresienstadt, gaan door merg en been: “Ze hadden nog een blik willen werpen op de zon een blauwe hemel, maar de hemel was in nevelen gehuld. Ze wilden tenminste nog even met de geboeide handen de geboortegrond aanraken, maar de bodem was hard en bevroren. Ze wilden nog even een menselijke stem horen, maar rondom heerste doodse stilte, vanuit de vestingstad kwam niet het minste of geringste geluid. De wereld die ze zouden verlaten was doods en stokdoof” (p.194).

Steeds als het niet erger lijkt te kunnen, kan het toch erger. Ondanks of mede door de ironie die tot het einde toe aanwezig blijft. Het indrukwekkendste boek dat ik in jaren heb gelezen.


NB: De roman is in 1960 verschenen, maar pas dit jaar in het Nederlands vertaald.

© Nieke Geschiere - 2010-2018
Zegt u het maar!
14-11-2011/21:28
 » willie
Hallo Nieke, Eindelijk zal ik eens reageren. Je website ziet er prachtig uit, en goed geschreven Leuk hoor. Ga zo door...

02-01-2012/14:51
 » Maarten Lammers
Hoi Nieke, Wat leuk om jouw site eens te bekijken. Stoer hoor, een eigen site. Ziet er keurig uit. Groeten, Maarten (bekend?) Alphen aan den Rijn

04-01-2012/03:28
 » Nieke
Dag Maarten, wat leuk van je te horen! Hoe gaat het met je? Nog steeds in Alphen aan den Rijn, begrijp ik? Groeten, Nieke

19-01-2012/00:42
 » Muller
Sjesus, had ik dit maar eerder gelezen Nieke! Wat een gedrocht van een boek was het. Ja, en op je iPad zie je niet dat het dik is he? Nee. Muller is er flink ingetuind. Meneer Th heeft een aardig gedachtenexperiment bedacht, maar de dialogen tussen Remo en Maddox zijn veel te geforceerd, te gekunsteld om het meeslepend te maken. En de rol van Agra zal hij zichzelf wel toebedacht hebben. Naar mijn mening: een 4. A 5. Waarom ik dan nu toch een 7 moet invullen is mij niet helemaal duidelijk, maar goed, dat moet dan maar.

19-01-2012/00:46
 » Muller weer
Oh, ik zie dat mijn commentaar algemener geldend bedoeld is dan alleen op Th's Schervengericht... Een 8, dit maal.

24-09-2012/14:01
 » Moon Fung
Dank nogmaals voor je commentaar. Weet ik i.i.g. welke boeken ik wel/niet moet lezen de komende maanden. groetjes

01-11-2012/21:55
 » 10
10. Muller. 45. Ook de Samenzwering van Toole, bedwongen: 1969 - 1937 = 32. Toole had een boek geschreven en niemand vond het leuk. De idioten spanden tegen hem samen. Plus Toole leefde niet meer in de tijd van Boethius, de tijd waar God nog een lepel in de oppeppap had, maar in de tijd van een generaal, met dienstplicht in het bloedsaaie en dito hete Puerto Rico predikend. Dus ja, dan maar gewoon lekker eeuwig slapen, je moet toch wat. Zonde, vindt Muller 2012 - 1969 = veel jaren na dato. Maar goed, het is niet anders. Een beetje promoten dan maar, als pleister op een wonde. Toole zelf zal het worst wezen wat de idioten nog doen. Dus, lieve huidige androidgeneratie, drukt alstublieft de betreffende epub in uw mobiel, download een epubsnappende app en gaat dit lezen. November. Nederland Leest. Weet u nog wel? DDWD, RTL Boulevard en GTST moeten maar even wachten. Hier alvast een teasertje: Verklep I. wacht op de stoep op zijn shoppende moeder. 1960. New Orleans. Zij en de verkoopster babbelen levendig langs elkaar heen. Hij beoordeelt de kleding van het voorbijtrekkende voetvolk, in acht nemend de geschatte sociale status van de passanten. Zijn eigen kleding 'suggests a rich inner life'. Dan valt het oog van brigadier Mancuso op dit makkelijk arresteerbare object en stapt op I. af. Maar hij heeft zich vergist. I. is niet makkelijk arresteerbaar. Heel New Orleans raakt op stelten...


Naam:
Email:
Reactie:
Antwoord: